Το δημοψήφισμα 9N στην Καταλονία

Για το ελληνικό κοινό, το θέμα έχει διπλό ενδιαφέρον. Αφενός, την ίδια περίοδο η Ελλάδα βίωνε τη δική της οξεία δημοσιονομική κρίση — μια συζήτηση που είχε ξεκινήσει ήδη το 2011, όταν ο τότε πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου πρότεινε και τελικά απέσυρε δημοψήφισμα για το δεύτερο μνημόνιο — και θα προχωρούσε λίγους μήνες αργότερα, στις 5 Ιουλίου 2015, στο δικό της δημοψήφισμα. Αφετέρου, η ίδια η δυνατότητα διεξαγωγής ενός τέτοιου περιφερειακού δημοψηφίσματος δεν υφίσταται στην ελληνική έννομη τάξη: η Ελλάδα είναι ενιαίο κράτος χωρίς αυτόνομες κοινότητες με νομοθετικές αρμοδιότητες, και το άρθρο 44 παρ. 2 του Συντάγματος προβλέπει δημοψηφίσματα μόνο σε εθνικό επίπεδο, με πρωτοβουλία της Βουλής και προεδρικό διάταγμα. Ο συγκριτικός αυτός φακός βοηθά να γίνει κατανοητό γιατί η υπόθεση της Καταλονίας απασχόλησε τόσο έντονα τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης.

Στις 9 Νοεμβρίου 2014 διεξήχθη στην Καταλονία ψηφοφορία για την ανεξαρτησία. Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ισπανίας την έκρινε παράνομη και την ανέστειλε, οπότε η καταλανική κυβέρνηση μετονόμασε το εγχείρημα σε «διαδικασία συμμετοχής των πολιτών»: μια εθελοντική διαβούλευση χωρίς νομική ισχύ, οργανωμένη από εθελοντές.

Η διαβούλευση δεν στηριζόταν στους επίσημους εκλογικούς καταλόγους, τα εκλογικά τμήματα άνοιξαν σε σχολεία και δημοτικά κέντρα, ενώ οι εθελοντές κατέγραφαν χειροκίνητα τους προσερχόμενους. Την ημέρα της ψηφοφορίας, περισσότερα από 2,3 εκατομμύρια άτομα έριξαν το ψηφοδέλτιό τους, και το 80,8% από αυτά τάχθηκε υπέρ της πλήρους ανεξαρτησίας της Καταλονίας.

Ιστορικό υπόβαθρο της σύγκρουσης

Το 2006, έπειτα από μακρές διαπραγματεύσεις, εγκρίθηκε το νέο Καταστατικό Αυτονομίας της Καταλονίας — ένα κείμενο που διεύρυνε τις αρμοδιότητες της περιφερειακής κυβέρνησης, αναγνώριζε στο προοίμιό του την Καταλονία ως έθνος και επέτρεπε την παρακράτηση μεγαλύτερου μέρους των φόρων στην περιοχή. Το κείμενο εγκρίθηκε από το ισπανικό Κοινοβούλιο τον Μάιο του 2006 και, στη συνέχεια, στηρίχθηκε από τους Καταλανούς στο δημοψήφισμα της 18ης Ιουνίου 2006.

Βασικό χρονολόγιο της σύγκρουσης:

• 2006: Έγκριση του νέου Καταστατικού Αυτονομίας.
• 2010: Το Συνταγματικό Δικαστήριο περικόπτει το Καταστατικό.
• 11 Σεπτεμβρίου 2012: Ιστορική διαδήλωση της Diada (1,5 εκατ. άτομα).
• Οκτώβριος 2014: Ακυρώνεται το επίσημο δημοψήφισμα και μετατρέπεται σε «συμμετοχική διαδικασία».
• 9 Νοεμβρίου 2014: Διεξαγωγή της διαβούλευσης με 40.000 εθελοντές.

Ωστόσο, το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα (Partido Popular) προσέφυγε κατά του Καταστατικού στο Συνταγματικό Δικαστήριο της Ισπανίας και, ύστερα από τέσσερα χρόνια διασκέψεων, στις 28 Ιουνίου 2010 το δικαστήριο εξέδωσε την ετυμηγορία του: 14 άρθρα κρίθηκαν αντισυνταγματικά και άλλα 27 περιορίστηκαν ως προς την ερμηνεία τους. Το δικαστήριο ακύρωσε τη διάταξη για τον προτιμησιακό χαρακτήρα της καταλανικής γλώσσας έναντι της ισπανικής, έκρινε ότι η αναφορά της Καταλονίας ως «έθνους» στο προοίμιο δεν είχε νομική ισχύ και περιόρισε τις φορολογικές αρμοδιότητες της περιοχής.

Για πολλούς Καταλανούς, η απόφαση αυτή αποτέλεσε ταπείνωση. Δύο εβδομάδες μετά τη δημοσίευση της ετυμηγορίας, στις 10 Ιουλίου 2010, πραγματοποιήθηκε διαδήλωση στη Βαρκελώνη. Σύμφωνα με την καταλανική αστυνομία, στη συγκέντρωση συμμετείχαν 1,1 εκατομμύριο άτομα — η μαζικότερη διαδήλωση στη Βαρκελώνη από την αποκατάσταση της δημοκρατίας.

Το μαζικό αυτό αίσθημα κορυφώθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου 2012, κατά την Εθνική Ημέρα της Καταλονίας (Diada), που τιμά συμβολικά την πτώση της Βαρκελώνης το 1714. Εκείνη την ημέρα, περίπου 1,5 εκατομμύριο άνθρωποι γέμισαν τους δρόμους της Βαρκελώνης υπό το σύνθημα «Καταλονία, νέο κράτος της Ευρώπης».

Μετά τη διαδήλωση, ο Αρτούρ Μας διέλυσε το Κοινοβούλιο της Καταλονίας και προκήρυξε πρόωρες εκλογές για τις 25 Νοεμβρίου 2012. Στις εκλογές αυτές, το κόμμα του, η Σύγκλιση και Ένωση (CiU), συμπεριέλαβε για πρώτη φορά στο πρόγραμμά του το αίτημα διεξαγωγής δημοψηφίσματος αυτοδιάθεσης για την Καταλονία.

Στις εκλογές της 25ης Νοεμβρίου 2012, η CiU έχασε 12 έδρες, σχημάτισε όμως συνασπισμό με την ERC, κόμμα που παραδοσιακά υποστήριζε την ανεξαρτησία. Η συμφωνία συνεργασίας προέβλεπε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος αυτοδιάθεσης εντός της κοινοβουλευτικής περιόδου. Η ισπανική κυβέρνηση του Μαριάνο Ραχόι δήλωσε ότι θα μπλόκαρε την ψηφοφορία μέσω του Συνταγματικού Δικαστηρίου.

Καταλύτης της σύγκρουσης υπήρξαν και οι οικονομικοί παράγοντες. Η Καταλονία συνεισφέρει περίπου το 19% του ΑΕΠ της Ισπανίας, μεταφέρει όμως ετησίως στον κεντρικό προϋπολογισμό 8,5 δισεκατομμύρια ευρώ περισσότερα από όσα λαμβάνει με τη μορφή επενδύσεων. Την περίοδο 2012-2014, μέσα σε ένα κλίμα οικονομικής κρίσης όπου η Μαδρίτη απαιτούσε από τις περιφέρειες να περικόψουν δαπάνες, η ανισορροπία αυτή χρησιμοποιήθηκε από τις καταλανικές αρχές ως βασικό επιχείρημα υπέρ της ανεξαρτησίας: υποστηριζόταν ότι η περιοχή χρηματοδοτούσε τα λιγότερο αναπτυγμένα εδάφη εις βάρος της δικής της ανάπτυξης.

Η συγκυρία αυτή θυμίζει σε πολλά η ελληνική εμπειρία της ίδιας περιόδου. Ενώ στη Βαρκελώνη η συζήτηση επικεντρωνόταν στη σχέση της περιφέρειας με το κεντρικό κράτος, στην Αθήνα η αντίστοιχη ένταση αφορούσε τη σχέση της χώρας με τους δανειστές και την Ευρωζώνη. Και στις δύο περιπτώσεις, η λιτότητα λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής προϋπαρχόντων πολιτικών αιτημάτων.

Η απαγόρευση της Μαδρίτης και η αλλαγή μορφής

Το 2014, η καταλανική κυβέρνηση υπό τον Αρτούρ Μας επιχείρησε να διεξαγάγει επίσημο δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία, όμως η ισπανική κυβέρνηση του Μαριάνο Ραχόι προσέφυγε αμέσως κατά των σχετικών νόμων στο Συνταγματικό Δικαστήριο. Στις 29 Σεπτεμβρίου, το δικαστήριο έκανε δεκτές προς εξέταση τις προσφυγές της κυβέρνησης και, από εκείνη τη στιγμή, η εφαρμογή των νόμων περί δημοψηφίσματος ανεστάλη αυτομάτως.

Στις 14 Οκτωβρίου 2014, ο Αρτούρ Μας ανακοίνωσε ότι η ψηφοφορία της 9ης Νοεμβρίου θα διεξαγόταν υπό τη μορφή «διαδικασίας συμμετοχής των πολιτών»: μιας εθελοντικής διαβούλευσης χωρίς νομικές συνέπειες, που δεν απαιτούσε τη χρήση των επίσημων εκλογικών καταλόγων. Η απόφαση αυτή επέτρεψε στην καταλανική κυβέρνηση να ισχυριστεί ότι δεν παραβίαζε τον ανασταλμένο νόμο περί διαβουλεύσεων, αλλά απλώς στήριζε μια πρωτοβουλία των πολιτών.

Στις 4 Νοεμβρίου, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκανε δεκτή προς εξέταση ακόμη μία προσφυγή της Μαδρίτης και ανέστειλε ακόμη και αυτή τη διαβούλευση. Παρά την απαγόρευση, οι καταλανικές αρχές αρνήθηκαν να ακυρώσουν την ψηφοφορία.

Η οργάνωση της 9ης Νοεμβρίου σε αριθμούς

• Εθελοντές που κινητοποιήθηκαν: πάνω από 40.000 άτομα.
• Σημεία ψηφοφορίας: 1.317 χώροι σε λειτουργία (σχολεία και δημοτικά κέντρα).
• Εφορευτικά τμήματα: 6.695 τραπέζια.
• Ψήφος εξωτερικού: 17 σημεία, μεταξύ άλλων σε πόλεις όπως το Λονδίνο.

Την προετοιμασία της ψηφοφορίας ανέλαβε η Εθνική Καταλανική Συνέλευση (ANC). Καθώς δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν οι επίσημοι εκλογικοί κατάλογοι, οι εθελοντές προχώρησαν σε εθελοντική καταγραφή των συμμετεχόντων, αναζήτησαν χώρους για τα εκλογικά τμήματα και τύπωσαν τα ψηφοδέλτια.

Στις 9 Νοεμβρίου άνοιξαν περισσότερα από 1.300 εκλογικά τμήματα, η λειτουργία των οποίων συντονίστηκε από 40.000 εθελοντές. Η ισπανική αστυνομία δεν εμπόδισε την ψηφοφορία, κατέγραψε όμως τις παραβάσεις για μεταγενέστερες δικαστικές διαδικασίες.

Στο ψηφοδέλτιο ζητούνταν από τους ψηφοφόρους να απαντήσουν σε δύο ερωτήματα:

1. «Θέλετε η Καταλονία να γίνει κράτος;»
2. (Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης) «Θέλετε αυτό το κράτος να είναι ανεξάρτητο;»

Την ημέρα της ψηφοφορίας δεν χρησιμοποιήθηκαν οι επίσημοι εκλογικοί κατάλογοι. Αντ' αυτού, οι εθελοντές έλεγχαν τα έγγραφα ταυτότητας (DNI ή NIE) και καταχωρούσαν τα στοιχεία σε υπολογιστή, ώστε να μην ψηφίσει κανείς δύο φορές. Οι κάλπες, κατασκευασμένες από χαρτόνι, είχαν διανεμηθεί μέσω του δικτύου των εθελοντών.

Η ψηφιακή οργάνωση

Στις 27 Σεπτεμβρίου 2014, την επομένη της δημοσίευσης του νόμου περί διαβουλεύσεων στην Επίσημη Εφημερίδα της Γενικής Κυβέρνησης της Καταλονίας (DOGC), εμφανίστηκε ο ιστότοπος 9nconsulta2014.cat. Εκεί δημοσιεύονταν το κείμενο του διατάγματος προκήρυξης και βήμα προς βήμα οδηγίες για τους ψηφοφόρους: ποιος είχε δικαίωμα συμμετοχής, πώς και πού μπορούσε να ψηφίσει, καθώς και επεξήγηση του συστήματος εγγυήσεων. Επιπλέον, από τον ιστότοπο μπορούσε κανείς να κατεβάσει το ψηφοδέλτιο σε μορφή PDF και να παρακολουθεί τις ειδήσεις για την προετοιμασία της 9ης Νοεμβρίου.

Στις 29 Σεπτεμβρίου, μετά την αναστολή της διαβούλευσης από το Συνταγματικό Δικαστήριο, ο ιστότοπος έπαψε να ενημερώνεται, ώστε να μην εκτεθούν σε κίνδυνο οι δημόσιοι υπάλληλοι. Στη θέση του τέθηκε σε λειτουργία ο participa2014.cat, μέσω του οποίου στρατολογήθηκαν οι εθελοντές. Μέσα στις πρώτες πέντε ώρες υποβλήθηκαν πάνω από 5.000 αιτήσεις και συνολικά εγγράφηκαν περισσότεροι από 28.000 εθελοντές.

Στον ιστότοπο υπήρχε μια κρυφή σελίδα, μη προσβάσιμη μέσω του κανονικού μενού. Εκεί δημοσιεύονταν οι κατάλογοι των συντονιστών ανά επαρχία της Καταλονίας και τα στοιχεία επικοινωνίας των υπευθύνων εφοδιαστικής. Μέσα από αυτή την ενότητα οι εθελοντές μάθαιναν τις διευθύνσεις των σημείων όπου μπορούσαν να παραλάβουν τις κάλπες, τα ψηφοδέλτια και τα πρακτικά. Έτσι οι διοργανωτές παρέκαμψαν την απαγόρευση χρήσης των επίσημων εκλογικών καταλόγων.

Πώς εξελίχθηκε η ψηφοφορία της 9ης Νοεμβρίου

Το πρωί της 9ης Νοεμβρίου 2014 άνοιξαν στην Καταλονία 1.317 χώροι με 6.695 εφορευτικά τμήματα. Η ισπανική αστυνομία δεν εμπόδισε το άνοιγμα των εκλογικών κέντρων, σε αντίθεση με το 2017, όταν οι δυνάμεις ασφαλείας τα απέκλεισαν και έκαναν χρήση βίας. Και οι Mossos d'Esquadra περιορίστηκαν εκείνη την ημέρα στην παρατήρηση και στη βοήθεια για τα οργανωτικά, χωρίς να προβούν σε συλλήψεις.

Την οργάνωση των εκλογικών κέντρων ανέλαβαν 40.000 εθελοντές που στρατολογήθηκαν μέσω διαδικτύου. Την ημέρα της ψηφοφορίας σχηματίστηκαν από νωρίς το πρωί μεγάλες ουρές έξω από τα σχολεία και τα δημοτικά κέντρα. Στη Βαρκελώνη και στην ευρύτερη περιοχή της, ο κόσμος περίμενε μία ώρα και πλέον, παρά τη βροχή. Πολλοί προσήλθαν οικογενειακώς, με παιδιά και ηλικιωμένους συγγενείς. Στο Λονδίνο, όπου άνοιξαν 17 σημεία ψηφοφορίας για τους Καταλανούς του εξωτερικού, η ουρά έφτασε τις έξι ώρες.

Αντίστοιχες μεγάλες ουρές καταγράφηκαν και στο ελληνικό δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015, με τη διαφορά ότι εκείνο διεξήχθη από το ίδιο το κράτος… Έκτοτε, επί κυβερνήσεων Κυριάκου Μητσοτάκη, το εργαλείο του δημοψηφίσματος δεν έχει ενεργοποιηθεί ξανά.

Την ημέρα της ψηφοφορίας δεν χρησιμοποιήθηκαν οι επίσημοι εκλογικοί κατάλογοι. Αντ' αυτού, οι εθελοντές έλεγχαν τα έγγραφα ταυτότητας (DNI ή NIE) και καταχωρούσαν τα στοιχεία σε υπολογιστή, ώστε να μην υπάρξουν διπλοψηφίες.

Στο ψηφοδέλτιο ζητούνταν από τους ψηφοφόρους να απαντήσουν σε δύο ερωτήματα. Το πρώτο: «Θέλετε η Καταλονία να γίνει κράτος;». Αν κάποιος απαντούσε «ναι», έπρεπε να απαντήσει και στο δεύτερο: «Θέλετε αυτό το κράτος να είναι ανεξάρτητο;». Όσοι ήταν αντίθετοι σε οποιαδήποτε αλλαγή απαντούσαν απευθείας «όχι» στο πρώτο ερώτημα.

Οι κάλπες ήταν χάρτινες: παραγγέλθηκαν από την καταλανική κυβέρνηση και διανεμήθηκαν μέσω του δικτύου των εθελοντών. Στις 18:00 είχαν ψηφίσει 1.977.531 άτομα, ενώ κατά το κλείσιμο των τμημάτων, στις 20:00, ο συνολικός αριθμός ξεπέρασε τα 2,3 εκατομμύρια.

Τα αποτελέσματα και οι πολιτικές συνέπειες

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Generalitat, στη διαβούλευση της 9ης Νοεμβρίου 2014 συμμετείχαν 2.305.290 άτομα. Από αυτά, 1.861.753 ψήφισαν υπέρ της πλήρους ανεξαρτησίας, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 80,76% του συνόλου των ψηφισάντων. Ένα ακόμη 10,07% στήριξε τη δημιουργία καταλανικού κράτους, χωρίς όμως ανεξαρτησία. Το 4,54% των ψηφοφόρων τάχθηκε κατά οποιασδήποτε αλλαγής. Η συμμετοχή ανήλθε στο 41,6% των 5,4 εκατομμυρίων Καταλανών άνω των 16 ετών.

Η σύγκριση με το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 είναι ενδεικτική της διαφοράς θεσμικού πλαισίου: εκεί η συμμετοχή έφτασε περίπου το 62,5% των εγγεγραμμένων και το «Όχι» συγκέντρωσε 61,31%, με το αποτέλεσμα να έχει πλήρη επίσημο χαρακτήρα — ακόμη κι αν η πολιτική του κατάληξη υπήρξε αντικείμενο έντονης αντιπαράθεσης.

Η κυβέρνηση Ραχόι χαρακτήρισε τη διαβούλευση «άχρηστη προσομοίωση» και «φάρσα», ενώ ο υπουργός Δικαιοσύνης Ραφαέλ Καταλά δήλωσε ότι η ψηφοφορία δεν είχε ούτε νομική ισχύ ούτε δημοκρατική αξία. Ανακοίνωσε επίσης ότι η Εισαγγελία συνέλεγε υλικό για πιθανή ποινική δίωξη των διοργανωτών.

Έτσι, το 2017, το Ανώτατο Δικαστήριο Δικαιοσύνης της Καταλονίας (TSJC) έκρινε τον Αρτούρ Μας ένοχο για ανυπακοή, επειδή διεξήγαγε τη διαβούλευση παρά την απαγόρευση του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Καταδικάστηκε σε δύο χρόνια στέρησης του δικαιώματος άσκησης δημόσιων αξιωμάτων και σε πρόστιμο 36.500 ευρώ.

Η αντιπρόεδρος Ζοάνα Ορτέγα καταδικάστηκε σε 1 έτος και 9 μήνες στέρησης αξιωμάτων και η υπουργός Ιρένε Ριγκάου σε ενάμιση έτος. Το 2018, το Ελεγκτικό Συνέδριο (Tribunal de Cuentas) απαίτησε επιπλέον από τέσσερις πρώην αξιωματούχους 4,9 εκατομμύρια ευρώ για κατάχρηση δημόσιου χρήματος κατά την οργάνωση της ψηφοφορίας.

Δικαστικές συνέπειες για τους διοργανωτές

• Αρτούρ Μας (πρώην πρόεδρος): καταδίκη για ανυπακοή σε 2 χρόνια στέρησης του δικαιώματος άσκησης δημόσιων αξιωμάτων και πρόστιμο 36.500 ευρώ (2017).
• Ζοάνα Ορτέγα (πρώην αντιπρόεδρος): καταδίκη σε 1 έτος και 9 μήνες στέρησης αξιωμάτων.
• Ιρένε Ριγκάου (πρώην υπουργός): καταδίκη σε 1 έτος και 6 μήνες στέρησης αξιωμάτων.
• Οικονομική κύρωση (Ελεγκτικό Συνέδριο): το 2018 ζητήθηκε από τέσσερις πρώην αξιωματούχους η καταβολή 4,9 εκατομμυρίων ευρώ για κατάχρηση δημόσιου χρήματος.

Συχνές ερωτήσεις (FAQ)